Bazen bir sanatçının izini sürerken zaman ve coğrafya sizin için kendi kurallarını koyar. Franz Liszt, varoluşsal sancılar ve arayışlarla dolu hayatında Budapeşte’nin coşkulu ritminden çıkıp Paris’in parıltılı salonlarına, oradan Como Gölü’nün dingin sığınaklarına, Weimar’ın olgunluk durağına ve İstanbul’un kadim limanına uzanan bir hat çizmişti.
Ben ise bu rotayı tamamen tersten dolaştım: Önce Paris’in o gürültülü sahnesi, ardından Como’nun suyla buluşan huzuru, Weimar’ın dinginliği, Liszt’in köklerine yani Budapeşte’ye uzanan bir geri sayım ve nihayetinde Doğu ile Batı’nın kesiştiği başından beri doğup büyüdüğüm güzel İstanbul… Liszt’in adımlarını tersten takip ederken, onun her şehirde müziğe, şöhrete ve üretime dair neyi, nasıl fark ettiğine yakından tanıklık ettim.
1. Paris: Aklını Yitiren Salonlar ve Virüslü Alkışlar
Rotamın ilk durağı Paris, Liszt’in henüz genç bir virtüözken kitleleri peşinden sürüklediği o çılgınlık merkeziydi. Tarihte ilk kez bir müzisyen için kullanılan Lisztomania kavramı burada doğdu; kadınların baygınlık geçirdiği, piyano tellerinin koparıldığı görkemli bir histeri… Ancak Liszt, Paris’in ışıltılı salonlarında çok önemli bir şeyi fark etti: Alkış insanı doyurmuyor, tüketiyordu. Sahnedeki o cambazca şovların kendisini bir “müzisyen” değil, bir “sirk cambazı” gibi hissettirdiğini anladığı an, üretim sürecindeki ilk büyük krizini yaşadı. Paris ona şöhreti verdi ama ruhunu sömürdü.
2. Como Gölü: Sesin Yerini Doğanın Alması ve Hac Yılları
Paris’in gürültüsünden kaçıp Como’nun sakin sularına sığındığında —ki benim rotamda bu huzur farketmeden başlangıç noktamdı— Liszt radikal bir karar verdi. Marie d’Agoult ile doğanın koynuna çekildi. Burada piyanoyu bir gösteriş aracı olarak değil, doğayı tercüme eden bir fırça gibi kullanmayı keşfetti. Années de Pèlerinage (Hac Yılları) eserinin en zarif notaları suyun, rüzgarın ve sessizliğin ritminden süzüldü. Liszt, Como’da üretimin kaynağının kalabalıklar değil, mutlak bir içsel sükûnet olduğunu anladı.
3. Weimar: Dehaların Gölgesinde Bir Kültür Cenneti
Rotanın üçüncü durağı Weimar, benim için adeta bir kültür cennetiydi; adımladığım her sokak başı başka bir dehaya, başka bir büyük ustaya selam durmak gibiydi. Goethe’nin, Schiller’in ruhunun sindiği bu sokaklar, Liszt’in de parmaklarını hızlı oynatmaktan vazgeçip zihnini orkestranın derinliğine adadığı kaleye dönüştü. Bireysel virtüözlüğü bir kenara bırakıp “Senfonik Şiir” formunu bu ilham dolu atmosferde icat etti. Liszt Weimar’da tek başına parlamanın değil, Wagner gibi genç yetenekleri parlatmanın ve müziğe kalıcı biçimler bırakmanın olgunluğuna erişti. Kendi egosu bitti, ustalığı ve derinliği başladı.
4. Budapeşte: Kökler ve Öz Hakikat
Avrupa’nın tüm şaşaasını gezip gördükten sonra Liszt, doğduğu topraklara, Budapeşte’ye döndü. Kendi ülkesinin ritimlerine, Macar Rapsodileri’ne yöneldi. Liszt burada en nihayetinde şunu fark etti: Nereye gidersen git, kendi toprağının ve özünün sesini duyurmadığın sürece yaptığın müzik eksik kalır.
5. İstanbul: Doğu’nin Kıyısında Bir Sentez ve Mola (1847)
Ve bu rotanın, belki de Liszt’in ruhundaki en gizemli duraklarından biri: İstanbul. 1847’de Doğu Avrupa turnesinin bir parçası olarak geldiği bu kadim şehirde Liszt, Sultan Abdülmecid’in huzurunda Çırağan ve Beylerbeyi Saraylarında konserler verdi. Paris’in boğucu salonlarından ve Avrupa’nın politik çalkantılarından uzakta, Boğaz’ın sularına karşı çaldığı o beş hafta; onun müziğinde Doğu ritimlerinin ve mistisizminin ilk tohumlarını attı. Liszt, İstanbul’da müziğin sadece Batı’nın saraylarına değil, tüm insanlığın ortak hafızasına ait olduğunu bir kez daha fark etti.
Son Söz
Liszt’in hayatını tersten yürümek bana şunu gösterdi: Bir sanatçı önce kalabalıkların gürültüsüyle sınanır (Paris), doğanın sükûnetinde kendini toplar (Como), dehalarla çevrili o kültür cennetinde ustalığını inşa eder (Weimar), kendi öz hakikatine döner (Budapeşte) ve en nihayetinde İstanbul gibi kadim limanlarda Doğu ile Batı’nın, ses ile sessizliğin dengesini bulur… Kalabalıkların alkışı geçici, insanın kendi içinde kurduğu o dürüst kale ise kalıcıdır.
