2023 Ocak ayında Cenevre Megève seyahatimin son günü, Fransa sınırına yakın, Voltaire’in uzun yıllar yaşadığı ünlü şatoyu görmeye gittim. Karşımda duran bu tarihi yapı, sadece taş ve duvarlardan ibaret değildi; sanki Voltaire’in akıl, özgürlük ve hicivle ördüğü düşünsel dünyasının somut bir yansımasını sunuyordu.
François-Marie Arouet (1694-1778), ya da Voltaire takma adıyla tanınan Fransız yazar ve filozof, Fransız Aydınlanması’nın en önemli figürlerinden biridir ve Aydınlanma hareketinin öncülerinden sayılabilir. Zamanının toplumsal, dinî, politik ve kültürel konularını radikal bir biçimde eleştirmiş, akılcılığı, özgürlüğü ve hoşgörüyü savunarak dönemin dogmatik ve baskıcı yapısına karşı cesurca mücadele etmiştir. Eserlerinde kullandığı hiciv ve mizah, onun toplumsal eleştirilerinin etkisini artırmış ve geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır.
Voltaire’in en bilinen eserlerinden biri, 1759 yılında yayımlanan ve yalnızca üç günde kaleme aldığı Candide’dir. Son satırları İstanbul’da geçen bu eser, anlamlandırmakta zorlandığı iyimserliği hiciv yoluyla ele alır; fantastik öğeler ve mizah ile dolu yapısı, dönemin toplumsal ve felsefi tartışmalarını da yansıtır. Saf ve heyecanlı genç Candide ile onun akıl hocası Pangloss’un başından geçen bir dizi macera üzerinden Voltaire, iyimserlik anlayışını sorgular. Hikâyenin başında Candide, renkli ve sabırsız cümlelerle iyimserliği temsil ederken, ilerleyen sayfalarda yaşadığı olaylar onu olgunlaştırır; Pangloss’un öğretilerinin aksine işlerin her zaman en iyi şekilde gelişmediğini fark eder ve kendi hayatını inşa etme sorumluluğunu üstlenir. Kitabın ünlü satırı, “Il faut cultiver notre jardin” — “Bahçemizi ekip geliştirmeliyiz” — aslında insan zihni ve bilinci için bir metafordur. Voltaire, durumu iyileştirmek için çaba göstermemiz ve geleceğe sabırla yatırım yapmamız gerektiğini hikâyeler eşliğinde vurgular, abartılı iyimserliğe karşı çıkar.
1755’te Cenevre Gölü kıyısında, Ferney yakınlarında bir malikâne satın alan Voltaire, burada sanat ve felsefeyi özgürce yaşamak istedi. Cenevre o dönemde katı Kalvinist kurallara sahipti ve tiyatro gibi eğlenceler yasaktı; bu nedenle Voltaire, kendi evinde özel gösteriler düzenleyerek yerel yönetimi zaman zaman rahatsız etti. Ferney’de yaklaşık 20 yıl boyunca malikânesini entelektüel bir merkez hâline getirdi. Avrupa’nın dört bir yanından filozoflar, yazarlar ve aydınlar onu ziyarete geldi. Voltaire, sadece felsefe ve edebiyatla ilgilenmekle kalmayıp, bölgedeki ekonomik kalkınmaya da katkıda bulunmuş, özellikle saatçilik alanında Cenevre ile rekabet edebilecek üretimler geliştirmiştir.
Voltaire’in düşünce dünyasında akıl ve hiciv merkezi bir yer tutar. Ona göre akıl, bireyin düşünsel özgürlüğünü ve eleştirel düşünme yetisini koruyan en değerli araçtır; dogmalara karşı bir kalkan işlevi görür. Cahil Filozof adlı eserinde bilgiye ulaşmanın ve dogmalardan arınmanın önemi vurgulanır. Hiciv ise Voltaire’in en güçlü silahıdır: Dönemin dinî ve siyasi kurumlarını mizahi bir dille eleştirerek okuyucularını düşündürür. Candide, Leibniz’in “en iyi dünya” görüşünü alaya alırken, savaşın, dinin ve toplumun çelişkilerini gözler önüne serer.
Voltaire, ifade özgürlüğünün ve hoşgörünün savunucusu olarak da tanınır. “Senin düşüncelerine katılmıyorum ama onları savunma hakkını sonuna kadar savunurum” ifadesi, onun farklı görüşlere olan saygısını ve hoşgörü anlayışını özetler. Aynı zamanda laikliğin ve bilimin toplumda kabul görmesini destekleyerek, bilimsel bilgiye ilginin artmasına ve farklı inançlara hoşgörünün yaygınlaşmasına katkıda bulunmuştur. Victor Hugo, 19. yüzyılda, “Eğer ‘Voltaire Çağı’ adı verirseniz bütün 18. yüzyılı özetlemiş olursunuz” diyerek, Voltaire’in etkisini vurgulamıştır.
Voltaire’in eserleri yalnızca edebiyat metinleri değil, derin felsefi ve toplumsal mesajlar taşır. Candide, iyimserliği sorgularken insanın karşılaştığı kötülük ve adaletsizlikleri işler; Cahil Filozof ise dogmalardan arınarak özgür düşünmenin önemini ele alır. Bu eserlerdeki hiciv ve mizah, okuyucuyu düşündürürken aynı zamanda eğlendirir.
Sonuç olarak Voltaire, akıl, hiciv ve özgürlüğü birleştirerek Aydınlanma Çağı’nın en önemli düşünürlerinden biri olmuştur. Eserleri ve görüşleri, yalnızca kendi dönemini değil, günümüzü de etkilemeye devam etmektedir. Onun savunduğu değerler —insan hakları, özgürlük ve hoşgörü— modern toplumların temel taşlarını oluşturur.
